از خرما و آب ولرم تا پرهیز از غذای چرب؛ نسخه طب ایرانی برای روزه‌داران

آزاده زارعی رئیس سلامتکده‌های دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفتگو با خبرنگار مهر در رابطه با نکات تغذیه در ماه مبارک رمضان از منظر طب ایرانی توضیحاتی داد و گفت: در نگاه طب ایرانی، ماه رمضان تنها یک دوره امساک از خوردن و آشامیدن نیست، بلکه فرصتی برای نظیم مزاج، استراحت دستگاه گوارش و بازسازی قوای بدن به شمار می‌رود. بر اساس دیدگاه حکمایی مانند ابن سینا و محمدحسین عقیلی خراسانی، شیوه صحیح غذا خوردن در زمان‌های خاص، به‌ویژه پس از یک دوره طولانی گرسنگی، نقش بسیار مهمی در حفظ تعادل اخلاط و پیشگیری از بروز بیماری‌ها دارد. به همین دلیل در ماه رمضان، نوع، مقدار و زمان مصرف غذا در وعده‌های افطار و سحر اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
وی ادامه داد: از منظر طب ایرانی، در طول ساعات روزه‌داری به‌ویژه در روزهای گرم، حرارت و خشکی در بدن افزایش می‌یابد. این موضوع می‌تواند موجب عطش، خشکی دهان، ضعف، سردرد یا بی‌حوصلگی شود. بنابراین در زمان افطار باید تدبیری اندیشیده شود که هم حرارت تعدیل گردد و هم معده که ساعت‌ها خالی بوده، به‌صورت ناگهانی تحت فشار قرار نگیرد.
آغاز افطار؛ با ملایمت و گرمی
زارعی اظهار داشت: توصیه می‌شود افطار با یک ماده غذایی سبک، زودهضم و ترجیحاً گرم و کمی شیرین آغاز شود. باز کردن روزه با آب ولرم یا چای کم‌رنگ و گرم، به معده کمک می‌کند تا به‌آرامی فعالیت خود را از سر بگیرد. نوشیدنی‌های بسیار سرد یا یخ‌دار به‌شدت منع شده‌اند، زیرا به باور حکما، سردی ناگهانی می‌تواند به معده شوک وارد کند، هضم را مختل سازد و حتی در درازمدت باعث ضعف معده شود.
وی افزود: مصرف کمی عسل در آب گرم یا چای کم‌رنگ، یا خوردن چند عدد خرما، از توصیه‌های رایج در این زمینه است. خرما به دلیل طبع نسبتاً گرم و خاصیت انرژی‌بخش، می‌تواند قند خون را به‌آرامی بالا ببرد و ضعف ناشی از گرسنگی طولانی را جبران کند. البته زیاده‌روی در مصرف آن نیز توصیه نمی‌شود.
رئیس سلامتکده‌های دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران تصریح کرد: سوپ‌های سبک و گرم، مانند سوپ جو یا سوپ سبزیجات ملایم، از بهترین انتخاب‌ها برای شروع افطار هستند. این نوع غذاها هم آب مورد نیاز بدن را تأمین می‌کنند، هم به دلیل بافت نرم و سبک، فشار زیادی به معده وارد نمی‌کنند. در این مرحله بهتر است از غذاهای چرب، سرخ‌کرده، بسیار ادویه‌دار یا سنگین پرهیز شود، زیرا معده پس از ساعت‌ها استراحت آمادگی پذیرش حجم بالای غذا را ندارد.
فاصله میان افطار و وعده اصلی
زارعی توضیح داد: در متون طب ایرانی تأکید شده است که پرخوری ناگهانی پس از گرسنگی طولانی، می‌تواند باعث سوءهاضمه، نفخ، ترش‌کردن و احساس سنگینی شود. بنابراین توصیه می‌شود پس از افطار سبک، حدود نیم ساعت تا یک ساعت فاصله ایجاد شود و سپس وعده اصلی شام مصرف گردد. این فاصله به معده فرصت می‌دهد تا فعالیت خود را تنظیم کند و هضم اولیه را انجام دهد.
وی در ادامه گفت: در وعده اصلی بهتر است غذاها همچنان سبک و متعادل باشند، غذاهای آب‌پز، بخارپز یا خوراک‌های ساده نسبت به غذاهای سرخ‌کرده و پرچرب اولویت دارند. همچنین مصرف بیش از حد گوشت‌های سنگین، غذاهای فست‌فودی یا ترکیبات بسیار متنوع در یک وعده، از دیدگاه طب سنتی می‌تواند باعث تولید اخلاط ناسالم و احساس کسالت در روز بعد شود.
تدابیر رفع عطش
رئیس سلامتکده‌های دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران اذعان کرد: برای کاهش عطش در طول روزهای ماه رمضان، تنها نوشیدن آب زیاد در افطار کافی نیست. بلکه باید به کیفیت خوراک توجه داشت. در طب سنتی توصیه می‌شود از مصرف غذاهای بسیار شور، پرادویه و سرخ‌کرده که موجب افزایش حرارت و خشکی بدن می‌شوند، پرهیز شود. همچنین مصرف زیاد شیرینی‌های مصنوعی و شربت‌های بسیار شیرین می‌تواند تشنگی را تشدید کند.
وی افزود: نوشیدنی‌هایی مانند شربت خاکشیر، شربت تخم شربتی یا عرقیات ملایم مانند گلاب، در صورت اعتدال می‌توانند به تعدیل حرارت بدن کمک کنند. البته زیاده‌روی در مصرف هر نوع نوشیدنی—even اگر مفید باشد—می‌تواند موجب رقیق شدن بیش از حد شیره‌های گوارشی و ضعف هضم شود.
زارعی متذکر شد: یکی دیگر از توصیه‌های مهم، خوردن میوه‌های آبدار با فاصله از غذای اصلی است. بهتر است میوه بلافاصله پس از غذای سنگین مصرف نشود، زیرا می‌تواند موجب تخمیر و نفخ گردد. فاصله حداقل یک ساعت میان غذای اصلی و میوه، به هضم بهتر کمک می‌کند.
اهمیت وعده سحر
رئیس سلامتکده‌های دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران تصریح کرد: در کنار افطار، وعده سحر نیز در طب سنتی بسیار مهم تلقی می‌شود. حذف سحری به‌شدت منع شده است، زیرا می‌تواند موجب ضعف شدید، خشکی بیش از حد و کاهش تمرکز در طول روز شود. در سحر نیز اصل بر اعتدال و پرهیز از پرخوری است.
وی توصیه کرد: غذاهای بسیار شور یا چرب در سحر می‌توانند عطش روز بعد را افزایش دهند. بهتر است از غذاهای معتدل، کمی گرم و زودهضم استفاده شود؛ مانند نان سبوس‌دار به همراه مقدار مناسبی از پروتئین سبک، کمی سبزیجات و در صورت تمایل مقدار اندکی عسل یا مربای طبیعی. نوشیدن آب به میزان متعادل و به‌تدریج (نه یکباره و با حجم زیاد) توصیه می‌شود. همچنین خوابیدن بلافاصله پس از صرف سحری مناسب نیست. بهتر است اندکی فاصله ایجاد شود تا هضم اولیه صورت گیرد. این کار از بروز نفخ و سنگینی جلوگیری می‌کند.
اعتدال در مصرف غذا
رئیس سلامتکده‌های دانشکده طب ایرانی دانشگاه علوم پزشکی تهران اظهار داشت: در نهایت، مهم‌ترین اصل در نگاه طب ایرانی، رعایت اعتدال است؛ چه در مقدار غذا، چه در تنوع آن و چه در زمان مصرف. معده «خانه بیماری‌ها» نامیده شده و اگر در ماه رمضان با تدبیر و ملایمت با آن رفتار شود، این ماه می‌تواند فرصتی برای پاکسازی و تقویت بدن باشد. اما در صورت پرخوری، مصرف غذاهای ناسازگار یا بی‌توجهی به اصول تدبیر مزاج، ممکن است مشکلات گوارشی و ضعف عمومی ایجاد شود.
وی خاطر نشان کرد: بنابراین برای رفع عطش و حفظ تندرستی در ماه رمضان، توصیه می‌شود افطار با مایعات گرم و غذای سبک آغاز شود، وعده اصلی با فاصله و در حد اعتدال مصرف گردد، از خوراک‌های شور و چرب پرهیز شود و سحری به‌هیچ‌وجه حذف نشود. با رعایت این اصول ساده اما مهم، می‌توان این ماه را با نشاط، سبکی و سلامت بیشتری سپری کرد.